โหวดเครื่องเป่าอีสาน หมุนเครื่องแทนการปิดรู มือใหม่ฝึกจากตรงไหน
19 กันยายน 2569

เครื่องเป่าส่วนใหญ่เปลี่ยนเสียงด้วยการใช้นิ้วปิดเปิดรู แต่โหวดไม่มีรูให้ปิดเลย คนเป่าโหวดเปลี่ยนโน้ตด้วยการหมุนเครื่องทั้งอันไปในมือ ให้ปากไปเจอกับท่อไม้ไผ่ลูกถัดไป รายละเอียดเล็กๆ นี้ทำให้คนที่เห็นครั้งแรกมักงงว่าเสียงเปลี่ยนได้อย่างไร ทั้งที่นิ้วไม่ได้ขยับ
รูปร่างของโหวด
โหวดคือท่อไม้ไผ่เล็กๆ หลายลูกที่ยาวสั้นไม่เท่ากัน นำมาเรียงติดรอบแกนกลาง ดูคล้ายดอกไม้หรือวงล้อเล็กๆ ท่อแต่ละลูกให้เสียงหนึ่งเสียง ลูกยาวเสียงต่ำ ลูกสั้นเสียงสูง ปลายด้านหนึ่งของแต่ละท่อเปิดไว้สำหรับเป่า ส่วนการยึดท่อเข้ากับแกนและการปิดปลายท่ออีกด้าน ช่างทำโหวดใช้วัสดุธรรมชาติตามวิธีของแต่ละท้องถิ่น
จำนวนท่อและขนาดของโหวดแต่ละอันไม่เท่ากัน ขึ้นกับผู้ทำและวงที่ใช้ มือใหม่ไม่ต้องกังวลเรื่องนี้ ให้ถามครูหรือคนในวงว่าโหวดที่ใช้ซ้อมควรเป็นแบบไหน
ทำปากให้มีเสียง
หลักการเป่าโหวดคล้ายการเป่าปากขวดให้มีเสียงหวู้ ลมต้องไม่พุ่งตรงลงไปในท่อ แต่ต้องเป่าให้ลมกระทบขอบปากท่อแล้วแตกออก ถ้าเป่าลงไปตรงๆ จะได้แต่เสียงลมฟู่
ลองเริ่มจากท่อลูกยาวที่เสียงต่ำก่อน เพราะเกิดเสียงง่ายกว่า วางขอบท่อแตะริมฝีปากล่างเบาๆ ทำปากให้ช่องลมเล็ก แล้วเป่าลมนุ่มๆ ปรับมุมเข้าออกทีละนิดจนได้ยินเสียงกังวาน เมื่อหาเสียงเจอแล้ว ฝึกเป่าลมสั้นเป็นจังหวะ สลับกับลมยาวให้เสียงนิ่ง ใครเคยหัดเป่าแคนมาก่อนจะพบว่าวิธีใช้ลมต่างกันมาก เพราะ แคนให้เสียงได้ทั้งตอนเป่าออกและดูดเข้า ส่วนโหวดใช้ลมเป่าออกอย่างเดียว
ถ้าเป่าแล้วเวียนหัว ให้หยุดพักหายใจตามปกติก่อน ไม่ต้องรีบ
หมุนเพื่อเปลี่ยนเสียง
เมื่อเป่าลูกเดียวได้เสียงสม่ำเสมอแล้ว ค่อยฝึกหมุน ถือแกนกลางด้วยมือทั้งสองข้าง แล้วหมุนไปทีละลูกช้าๆ ให้ปากอยู่ตำแหน่งเดิม เครื่องเป็นฝ่ายเคลื่อนเข้าหาปาก ไม่ใช่หันหน้าตามท่อ
ช่วงแรกจะหมุนเลยไปบ้าง หรือปากหลุดจากขอบท่อจนเสียงขาด ให้ฝึกหมุนไปกลับระหว่างสองลูกที่อยู่ติดกันจนคล่อง แล้วค่อยเพิ่มเป็นสามลูก การจำว่าท่อไหนเป็นเสียงอะไรต้องอาศัยหูและความเคยชิน ลองให้ครูช่วยบอกตำแหน่งในช่วงแรก
เล่นกับวง
ในวงดนตรีพื้นบ้านอีสาน โหวดมักเล่นร่วมกับแคนและโปงลาง เสียงโหวดที่ใสและลอยช่วยเติมสีสันให้ทำนอง ผู้เป่าต้องฟังคนอื่นในวงตลอด ไม่ใช่เป่าเสียงตัวเองให้ดังที่สุด ใครที่สนใจเครื่องตีในวงเดียวกัน ดูพื้นฐานได้จาก การเริ่มตีโปงลางและฟังเพื่อนร่วมวง ส่วนการฝึกเล่นเป็นทีมโดยแต่ละคนรับผิดชอบเสียงของตัวเอง มีแนวคิดที่คล้ายกันใน การเขย่าอังกะลุงให้ลงจังหวะพร้อมคนทั้งวง
วิธีที่ดีที่สุดในการเข้าใจโหวดคือไปฟังวงพื้นบ้านเล่นจริงในงานบุญหรืองานเทศกาลท้องถิ่น ถ้ามีโอกาสเดินทางไปอีสาน ลองวางแผน เที่ยวเทือกเขาภูพานด้านจังหวัดกาฬสินธุ์ช่วงที่คนไม่พลุกพล่าน ซึ่งได้ทั้งธรรมชาติและวัฒนธรรมพื้นถิ่นไปพร้อมกัน
ส่วนการดูแล ไม้ไผ่ไม่ชอบทั้งแดดจัดและความชื้นสูง หลังเป่าเช็ดคราบน้ำลายที่ปากท่อ เก็บในที่แห้งและไม่ร้อน ถ้าเห็นท่อหลวมหรือวัสดุที่ยึดเริ่มร่อน ให้ครูหรือช่างดู ไม่ควรแกะซ่อมเอง
เมื่อหมุนได้คล่องจนไม่ต้องมองท่อ เสียงเพลงจะหมุนออกมาจากมือเราเอง