SoundMastersOnline

อยากเรียนดนตรีพื้นบ้านกับผู้รู้ในชุมชน ไปหาครูอย่างไรให้เป็นศิษย์ที่ดี

อยากเรียนดนตรีพื้นบ้านกับผู้รู้ในชุมชน ไปหาครูอย่างไรให้เป็นศิษย์ที่ดี
ที่มา: Wikimedia Commons

ครูดนตรีพื้นบ้านหลายท่านไม่มีตารางสอน ไม่มีป้ายหน้าบ้าน และไม่ได้คิดว่าตัวเองเป็นครูด้วยซ้ำ คนในชุมชนรู้กันว่าถ้าอยากฟังเสียงพิณ ซึง หรือแคนจากมือของท่าน ต้องไปตอนเย็นหลังท่านกลับจากนาหรือจากสวน หรือช่วงว่างหลังงานบุญที่วัด ความรู้ทางดนตรีของคนเหล่านี้อยู่ในชีวิตประจำวัน ไม่ได้อยู่ในห้องเรียน

การไปขอเรียนกับผู้รู้แบบนี้จึงต่างจากการสมัครเรียนที่โรงเรียนดนตรีค่อนข้างมาก

ตัวอย่าง: วันแรกที่ไปขอเรียน

ขอเล่าเป็นตัวอย่างสมมติ ชายวัยทำงานคนหนึ่งกลับไปอยู่บ้านเกิดที่ต่างจังหวัด ได้ยินเสียงดีดซึงลอยมาจากบ้านไม้หลังหนึ่งทุกเย็น ถามคนแถวนั้นจึงรู้ว่าเจ้าของบ้านเป็นผู้สูงอายุที่เล่นดนตรีในงานของหมู่บ้านมานาน

เขาไม่ได้เดินไปขอเรียนทันที แต่ไปคุยกับผู้ใหญ่ที่รู้จักทั้งสองฝ่ายให้ช่วยพาไป วันที่ไปถึง เขาแนะนำตัวว่าเป็นลูกหลานบ้านไหน บอกเหตุผลว่าอยากเล่นเพราะคิดถึงเสียงที่เคยฟังตอนเด็ก แล้วถามว่าท่านพอมีเวลาสอนหรือไม่

คำตอบที่ได้ไม่ใช่ตารางเรียน แต่เป็นคำชวนให้ “มาบ่อยๆ แล้วกัน” เขาไปนั่งฟังอยู่หลายเย็นกว่าจะได้จับเครื่อง และบทเรียนแรกเป็นทำนองสั้นๆ ที่ครูเล่นให้ฟังซ้ำไปซ้ำมาจนเขาจำได้ ไม่มีโน้ต ไม่มีหนังสือ

เรื่องตัวอย่างนี้สรุปเป็นบทเรียนได้หลายข้อ

หาครูผ่านคนที่รู้จัก

ครูพื้นบ้านส่วนใหญ่ไม่ได้ประกาศรับศิษย์ ช่องทางที่มักพาไปถึงคือคนในชุมชน วัด โรงเรียนในท้องถิ่น หรือศูนย์วัฒนธรรมของอำเภอและจังหวัด เจ้าหน้าที่หรือครูโรงเรียนมักรู้ว่าใครเล่นเครื่องอะไรเป็น

การมีคนกลางพาไปแนะนำช่วยได้มาก เพราะในวิถีชุมชน ความไว้ใจเริ่มจากการรู้ว่าเราเป็นใคร มาจากไหน มากกว่าการโทรนัดเวลาเรียน

เมื่อได้พบ ให้แนะนำตัวและบอกเหตุผลที่อยากเรียนอย่างจริงใจ ไม่จำเป็นต้องพูดเก่ง แค่ให้ท่านเห็นว่าเราตั้งใจ ถ้าที่นั่นมีธรรมเนียมฝากตัวเป็นศิษย์ ควรถามผู้ใหญ่ล่วงหน้าว่าต้องเตรียมอะไร หลักการเดียวกับมารยาทต่อครูและการไหว้ครูในดนตรีไทย ใช้ได้ที่นี่เช่นกัน แม้รายละเอียดจะต่างไปตามแต่ละถิ่น

เรียนด้วยหู และอดทนกับจังหวะของครู

การต่อเพลงพื้นบ้านส่วนใหญ่ใช้การฟังและจำ ครูเล่นให้ฟังทีละท่อน ศิษย์เลียนตาม ไม่ได้แบ่งบทเรียนเป็นขั้นตอนชัดเจนเหมือนหนังสือแบบเรียน บางวันครูอาจสอนเยอะ บางวันอาจเล่าเรื่องเก่าๆ ทั้งคืนโดยไม่ได้แตะเครื่องเลย

สิ่งที่ศิษย์ทำได้คือฟังให้มาก จำให้ได้ แล้วกลับไปซ้อมเองให้คล่องก่อนพบกันครั้งหน้า ถ้าเป็นเครื่องดีดอย่างซึงของล้านนาที่ต้องเริ่มจากการจับและดีดให้ถูก หรือเครื่องที่ต้องเล่นเป็นวงอย่างโปงลางซึ่งต้องฟังเพื่อนในวงไปด้วย การฟังครูเล่นจริงจะสอนเรื่องที่หนังสือบอกไม่ได้ เช่น น้ำหนักมือและสำเนียงของถิ่นนั้น

ขออนุญาตก่อนอัดเสียงหรือถ่ายคลิป

โทรศัพท์ช่วยให้จำเพลงได้ง่ายขึ้นมาก แต่ควรขออนุญาตทุกครั้งก่อนอัดเสียงหรือถ่ายวิดีโอ และถามด้วยว่าท่านยินดีให้นำไปเผยแพร่หรือไม่ บางเพลงหรือบางลายอาจเป็นของที่ครูอยากถ่ายทอดตรงตัวมากกว่าให้เผยแพร่ทั่วไป

ถ้าได้รับอนุญาตให้อัดไว้ฟังเอง ก็ควรใช้เพื่อทบทวนเท่านั้น ไม่นำไปลงสื่อออนไลน์โดยไม่ได้ถามก่อน

ตอบแทนอย่างเหมาะสม และช่วยงานของชุมชน

ครูพื้นบ้านหลายท่านไม่ได้ตั้งค่าสอน แต่ไม่ได้แปลว่าศิษย์ไม่ต้องตอบแทนอะไร การตอบแทนมีหลายรูปแบบตามธรรมเนียมของแต่ละที่ อาจเป็นของฝากเล็กๆ น้อยๆ การช่วยงานบ้าน หรือการไปช่วยงานบุญ งานวัด และงานส่วนรวมของหมู่บ้าน ถ้าไม่แน่ใจ ให้ถามผู้ใหญ่ที่พาไปแนะนำตัว

การไปช่วยงานชุมชนยังทำให้ได้เห็นว่าดนตรีที่กำลังเรียนถูกใช้จริงในโอกาสไหน และเป็นการแสดงให้คนในชุมชนเห็นว่าเรามาด้วยความเคารพ ไม่ได้มาเพื่อเก็บความรู้แล้วจากไป หลักเดียวกันนี้ใช้ได้กับการไปเยือนชุมชนอื่นๆ ด้วย เช่น การไปเที่ยวหมู่บ้านไทดำนาป่าหนาดแห่งเชียงคานโดยให้เกียรติเจ้าบ้าน แต่งกายสุภาพ ถามก่อนถ่ายรูป และไม่เข้าไปในพื้นที่ส่วนตัวโดยไม่ได้รับเชิญ

ศิษย์ที่ไปหาครูพื้นบ้านอย่างสม่ำเสมอ มักกลับมาพร้อมของที่มากกว่าเพลงไม่กี่เพลง ทั้งเรื่องเล่าของหมู่บ้าน วิธีคิดของคนรุ่นก่อน และความรู้สึกว่าตัวเองได้เป็นส่วนหนึ่งของสิ่งที่ส่งต่อกันมาอีกทอดหนึ่ง