SoundMastersOnline

บันไดเสียง โด เร มี เข้าใจระยะห่างของโน้ตก่อนไปเรียนคอร์ด

บันไดเสียง โด เร มี เข้าใจระยะห่างของโน้ตก่อนไปเรียนคอร์ด
ที่มา: Wikimedia Commons

โด เร มี ฟา ซอล ลา ที โด ใครเคยร้องไล่ขึ้นแบบนี้ตอนเรียนชั้นประถมก็นับว่ารู้จักบันไดเสียง (Scale) มาตั้งแต่ตอนนั้นแล้ว เพียงแต่ยังไม่มีใครบอกว่าเสียงแปดตัวที่ร้องคล่องปากนั้นคือบันไดเสียงทั้งชุด และในชุดนั้นมีระยะห่างที่ไม่เท่ากันซ่อนอยู่

ถ้าเข้าใจระยะห่างตรงนี้ เรื่องที่ดูยากอย่างคอร์ด การย้ายคีย์ หรือเครื่องหมายชาร์ปแฟลตบนแผ่นโน้ต จะกลายเป็นเรื่องที่มีเหตุผลรองรับ ไม่ต้องจำแบบท่องจำล้วนๆ

โน้ตเจ็ดตัวที่วนซ้ำไปเรื่อยๆ

ดนตรีสากลใช้ชื่อโน้ตหลักเพียงเจ็ดชื่อ คือ โด เร มี ฟา ซอล ลา ที หรือถ้าเขียนแบบตัวอักษรภาษาอังกฤษจะเป็น C D E F G A B พอไล่ถึงตัวที่เจ็ดแล้วขึ้นต่อ เสียงถัดไปจะกลับมาเป็นโดอีกครั้ง แต่เป็นโดที่สูงกว่าเดิม

ระยะจากโดตัวล่างถึงโดตัวบนเรียกว่าหนึ่งช่วงคู่แปด (Octave) ลองร้องโดต่ำกับโดสูงต่อกันจะได้ยินว่ามันเป็นเสียงเดียวกันแต่อยู่คนละระดับ เหมือนคนเดียวกันยืนบนชั้นหนึ่งกับชั้นสอง เครื่องดนตรีทุกชนิดจึงมีโน้ตชื่อซ้ำกันหลายตัว เพราะเสียงทั้งเจ็ดวนซ้ำขึ้นไปเป็นชั้นๆ

เต็มเสียงและครึ่งเสียง ระยะที่ไม่เท่ากัน

ตรงนี้คือหัวใจของเรื่องทั้งหมด ระหว่างโน้ตแต่ละคู่ที่อยู่ติดกัน ระยะห่างไม่ได้เท่ากันทุกคู่ บางคู่ห่างกันหนึ่งเสียงเต็ม (Whole Step) บางคู่ห่างกันแค่ครึ่งเสียง (Half Step)

ครึ่งเสียงคือระยะที่ใกล้ที่สุดที่ดนตรีสากลใช้ ส่วนหนึ่งเสียงเต็มก็คือครึ่งเสียงสองครั้งต่อกัน

ในบันไดเสียงที่เราร้องกัน คู่ที่ห่างแค่ครึ่งเสียงมีสองคู่เท่านั้น คือ มีกับฟา และทีกับโด นอกนั้นห่างกันหนึ่งเสียงเต็มทั้งหมด ลองร้องช้าๆ แล้วตั้งใจฟังตอนขึ้นจากมีไปฟา จะรู้สึกว่าเสียงขยับขึ้นนิดเดียว ไม่ได้ก้าวยาวเหมือนตอนขึ้นจากโดไปเร

ชาร์ปและแฟลต คือการขยับครึ่งเสียง

เมื่อระหว่างโน้ตบางคู่มีช่องว่างหนึ่งเสียงเต็ม ก็แปลว่ามีเสียงอีกหนึ่งตัวซ่อนอยู่ตรงกลาง เสียงนั้นเรียกได้สองแบบ ถ้ามองว่ายกขึ้นจากโน้ตตัวล่างครึ่งเสียงจะเรียกว่าชาร์ป (Sharp ใช้เครื่องหมาย ♯) ถ้ามองว่ากดลงจากตัวบนครึ่งเสียงจะเรียกว่าแฟลต (Flat ใช้เครื่องหมาย ♭) เช่น เสียงระหว่างโดกับเร เรียกได้ทั้งโดชาร์ปและเรแฟลต เป็นเสียงเดียวกันแต่เรียกจากคนละฝั่ง

สูตรบันไดเสียงเมเจอร์

ถ้าเขียนระยะห่างของ โด เร มี ฟา ซอล ลา ที โด ออกมาเรียงกัน จะได้แบบนี้

เต็ม – เต็ม – ครึ่ง – เต็ม – เต็ม – เต็ม – ครึ่ง

นี่คือสูตรของบันไดเสียงเมเจอร์ (Major Scale) ซึ่งให้ความรู้สึกสว่างและมั่นคง ความน่าสนใจอยู่ที่ว่า สูตรนี้ใช้ได้กับทุกโน้ต จะเริ่มจากเสียงไหนก็ได้ ขอแค่เดินตามระยะห่างชุดเดิม ผลที่ได้จะฟังเป็น โด เร มี ที่ร้องคุ้นหูเสมอ เพียงแต่สูงหรือต่ำต่างกัน นี่คือเหตุผลที่นักร้องย้ายคีย์เพลงได้โดยที่ทำนองยังเหมือนเดิม

วิธีมองแบบนี้คือการแตกเรื่องที่ดูซับซ้อนให้เหลือแค่กฎพื้นฐานไม่กี่ข้อ แล้วค่อยต่อยอดขึ้นไป ใครชอบแนวคิดนี้ อาจลองอ่านเรื่องการตัดสินใจโดยย้อนกลับไปถามว่าอะไรคือแก่นจริงของปัญหา ซึ่งใช้กับเรื่องอื่นในชีวิตนอกจากดนตรีได้ด้วย

ส่วนบันไดเสียงไมเนอร์ (Minor Scale) ที่ฟังหม่นกว่า ก็มาจากสูตรระยะห่างอีกชุดหนึ่ง วิธีลองง่ายที่สุดคือเริ่มจากลาแล้วไล่ขึ้นด้วยโน้ตชุดเดิมจนถึงลาตัวบน จะได้ยินอารมณ์ที่ต่างไปทันที ทั้งที่ไม่ได้เพิ่มโน้ตใหม่เลยสักตัว เพราะจุดเริ่มเปลี่ยน ตำแหน่งของครึ่งเสียงในชุดก็เปลี่ยนตาม

ลองบนเปียโนและกีตาร์

บนคีย์เปียโนหรือคีย์บอร์ด

คีย์ขาวของเปียโนเรียงเป็นโน้ต C D E F G A B วนซ้ำไปตลอดแนว หาโดได้จากคีย์ขาวที่อยู่ทางซ้ายของกลุ่มคีย์ดำสองอัน

ลองสังเกตว่าคีย์ขาวคู่ไหนไม่มีคีย์ดำคั่นกลาง จะพบว่ามีแค่สองคู่ คือ E กับ F และ B กับ C ซึ่งตรงกับมีกับฟา และทีกับโดพอดี คู่ที่ไม่มีคีย์ดำคั่นห่างกันครึ่งเสียง ส่วนคู่ที่มีคีย์ดำคั่นห่างกันหนึ่งเสียงเต็ม เพราะคีย์ดำคือเสียงที่อยู่ตรงกลาง

ดังนั้นถ้ากดคีย์ขาวไล่จาก C ไปถึง C ตัวถัดไป จะได้บันไดเสียงเมเจอร์ครบโดยไม่ต้องแตะคีย์ดำเลย

บนกีตาร์สายเดียว

บนกีตาร์ ช่องเฟร็ตแต่ละช่องห่างกันครึ่งเสียง ระยะหนึ่งเสียงเต็มจึงเท่ากับการขยับสองช่อง ลองเลือกสายใดสายหนึ่ง ดีดสายเปล่าเป็นเสียงแรก แล้วกดไล่ขึ้นตามสูตร ขยับสองช่อง สองช่อง หนึ่งช่อง สองช่อง สองช่อง สองช่อง หนึ่งช่อง

ถ้าตั้งสายไว้ตรงเสียง ไม่ว่าเริ่มจากสายไหน เสียงที่ออกมาจะเป็นบันไดเสียงเมเจอร์ของโน้ตสายเปล่านั้นเสมอ (สายที่เพี้ยนจะทำให้ไล่แล้วฟังแปร่งหู จึงควรตั้งเสียงก่อนลองทุกครั้ง) การไล่บนสายเดียวช่วยให้ “เห็น” ระยะห่างเป็นความยาวจริงบนคอกีตาร์ ต่างจากเปียโนที่เห็นเป็นคีย์ขาวคีย์ดำ

ระหว่างไล่ อย่าลืมให้ทุกเสียงยาวเท่ากันและสม่ำเสมอ ถ้ายังนับไม่คล่อง ลองกลับไปทบทวนวิธีปรบมือนับจังหวะทีละห้อง ก่อน เพราะบันไดเสียงที่ไล่เร็วช้าไม่สม่ำเสมอจะฟังไม่ออกว่าตรงไหนก้าวยาว ตรงไหนก้าวสั้น

จากบันไดเสียงไปสู่คอร์ด

เมื่อรู้ว่าโน้ตเจ็ดตัวเรียงกันอย่างไรและห่างกันเท่าไร ขั้นต่อไปคือการหยิบโน้ตจากบันไดเสียงมาเล่นพร้อมกันทีละสามตัว ซึ่งก็คือคอร์ดนั่นเอง คอร์ดเมเจอร์กับคอร์ดไมเนอร์ต่างกันตรงระยะห่างเพียงครึ่งเสียงของโน้ตตัวกลาง ถ้าเข้าใจเต็มเสียงและครึ่งเสียงแล้ว การต่อโน้ตสามตัวให้เป็นคอร์ดสดใสหรือคอร์ดหม่น จะเป็นบทเรียนถัดไปที่ต่อจากตรงนี้ได้พอดี