SoundMastersOnline

ซึงเครื่องดีดของล้านนา มือใหม่เริ่มจับและดีดอย่างไร

ซึงเครื่องดีดของล้านนา มือใหม่เริ่มจับและดีดอย่างไร
ที่มา: Wikimedia Commons

พอฟ้าเริ่มมืด ลานวัดทางภาคเหนือที่มีงานบุญมักมีเสียงหนึ่งลอยมาตามลม เป็นเสียงดีดที่ใสแต่ไม่แข็ง เดินเป็นทำนองสั้นๆ วนซ้ำ คลอไปกับเสียงสีของสะล้อ ใครเคยได้ยินแล้วอยากลองจับเครื่องนั้นเองบ้าง เครื่องที่ว่าก็คือซึง และข่าวดีคือซึงเป็นเครื่องที่มือใหม่เริ่มได้ ถ้าเข้าใจท่าจับและวิธีดีดตั้งแต่วันแรก

รู้จักซึงก่อนหยิบขึ้นมา

ซึงเป็นเครื่องดีดพื้นเมืองของล้านนา ตัวกล่องเสียงมักเป็นทรงกลม ทำจากไม้ มีคอยาวและมีนมหรือตะแหน่งยกสูงให้กดสาย สายเป็นโลหะหลายเส้นที่ขึงเป็นคู่ เวลาดีดจึงได้เสียงที่ก้องกว่าดีดสายเดี่ยว

ซึงมีหลายขนาด ตัวเล็กเสียงแหลมใส ตัวใหญ่เสียงทุ้มลง มือใหม่ขอแค่ได้ตัวที่อุ้มแล้วไม่ต้องเอื้อมจนไหล่เกร็ง และให้ครูช่วยดูขนาดก่อนซื้อ

ท่าจับที่ไม่ทำให้เมื่อย

นั่งหลังตรงบนเก้าอี้หรือนั่งพับเพียบตามที่ครูสอน วางกล่องเสียงพิงลำตัวด้านขวา ให้คอซึงชี้เฉียงขึ้นไปทางซ้ายเล็กน้อย แขนขวาพาดบนขอบกล่องแบบสบายๆ ไม่ต้องกดทับแรง เพราะแขนข้างนี้ทำหน้าที่ประคองเครื่องไปพร้อมกับดีด

มือซ้ายรองคอซึงด้วยนิ้วหัวแม่มือด้านหลัง ส่วนนิ้วที่เหลือโค้งลงมากดสายด้านหน้า ข้อมือไม่ควรหักงอ ถ้าเล่นไปสักพักแล้วรู้สึกตึงที่ข้อมือหรือไหล่ ให้หยุดปรับท่าใหม่ ดีกว่าฝืนจนติดเป็นนิสัย

เสียงแรกจากที่ดีด

ซึงดีดด้วยที่ดีดชิ้นเล็กๆ จับไว้ระหว่างนิ้วหัวแม่มือกับนิ้วชี้ ให้ปลายโผล่ออกมาไม่ยาวนัก เริ่มจากดีดลงที่สายเปล่าทีละคู่ช้าๆ ฟังว่าเสียงออกมาชัดทั้งสองเส้นหรือไม่ ถ้าได้เสียงแตกหรือมีเสียงแกร๊ก มักเป็นเพราะที่ดีดจิกลึกเกินไป ลองให้ปลายแตะสายแค่ผิวๆ

เมื่อดีดลงได้สม่ำเสมอแล้ว ค่อยฝึกดีดขึ้นสลับกับดีดลง จากนั้นจึงเพิ่มมือซ้าย กดสายให้ใกล้นมด้านหน้าพอให้เสียงไม่บอด และฝึกเปลี่ยนนิ้วทีละตำแหน่ง ช่วงแรกปลายนิ้วอาจเจ็บบ้าง ถ้าเจ็บมากหรือมีแผล ให้พักจนหายก่อนกลับมาซ้อม

เรื่องตั้งสาย ช่วงแรกขอให้ครูช่วยตั้งให้ก่อน เพราะซึงแต่ละขนาดและแต่ละวงอาจตั้งเสียงไม่เหมือนกัน การจดจำเสียงที่ครูตั้งไว้แล้วค่อยหัดตั้งเองทีหลังจะไม่สับสน

เมื่อซึงต้องเล่นร่วมกับสะล้อ

ในวงพื้นเมืองภาคเหนือ ซึงมักบรรเลงคู่กับสะล้อและขลุ่ย ซึงทำหน้าที่ให้เสียงดีดที่ชัดเป็นจังหวะ ส่วนสะล้อลากเสียงยาวต่อเนื่อง สองเสียงนี้จึงเติมกันพอดี มือใหม่ที่เริ่มเล่นกับวงควรฟังสะล้อให้มาก เล่นให้ตรงจังหวะเป็นอันดับแรก ความเร็วค่อยตามมา

ครูดนตรีไทยหลายท่านเขียนทำนองเป็นตัวอักษร ด ร ม ถ้าอยากอ่านตามได้เร็วขึ้น ลองศึกษาวิธีอ่านโน้ตตัวอักษรทีละห้องแบบดนตรีไทย ไว้ก่อน ส่วนใครสนใจเครื่องดีดอีกชิ้นที่นั่งเล่นกับพื้นและใช้ไม้ดีดพันนิ้ว ลองเทียบกับพื้นฐานจะเข้ของคนเพิ่งเริ่ม จะเห็นว่าเครื่องดีดไทยแต่ละชิ้นจับต่างกันมาก

การได้ไปฟังวงพื้นเมืองเล่นจริงทางภาคเหนือช่วยให้เข้าใจสำเนียงซึงมากกว่าฟังจากคลิปอย่างเดียว ถ้ามีโอกาสแวะลำพูน การไปเดินกาดดูผักพื้นเมืองที่คนต่างถิ่นไม่ค่อยคุ้นของลำพูน ก็เป็นอีกทางหนึ่งที่จะได้สัมผัสวิถีล้านนาควบคู่ไปกับเสียงดนตรี

หาครูที่สอนซึง

ซึงเป็นเครื่องที่เรียนจากครูได้ผลดีกว่าเรียนเองมาก ทั้งท่าจับ สำเนียงการดีด และธรรมเนียมของวง ล้วนเป็นสิ่งที่ต้องดูจากมือคนเล่นจริง ลองสอบถามโรงเรียน วัด ศูนย์วัฒนธรรม หรือมหาวิทยาลัยในภาคเหนือที่มีชมรมหรือหลักสูตรดนตรีพื้นเมือง ก่อนไปหาครู อาจอ่านเรื่องการเข้าหาผู้รู้ดนตรีพื้นบ้านในชุมชนอย่างมีมารยาท เตรียมใจไว้ก่อน

อยู่ไกลจากภาคเหนือก็ยังมีสถาบันดนตรีไทยหลายแห่งที่มีครูเล่นซึงได้ ลองถามหาครูดนตรีพื้นเมืองใกล้บ้านแล้วขอนั่งดูการสอนสักครั้ง เห็นมือครูดีดตรงหน้าแล้วจะรู้เองว่าควรเริ่มจากตรงไหน