SoundMastersOnline

ฆ้องวงใหญ่ ทำไมครูดนตรีไทยหลายท่านให้ศิษย์ใหม่เริ่มที่เครื่องนี้

ฆ้องวงใหญ่ ทำไมครูดนตรีไทยหลายท่านให้ศิษย์ใหม่เริ่มที่เครื่องนี้
ที่มา: Wikimedia Commons

ดนตรีไทยสืบทอดกันด้วยการ “ต่อเพลง” ครูเล่นให้ฟังทีละท่อน ศิษย์จำแล้วเล่นตาม ต่อกันไปจนจบเพลง และในหลายสำนัก ท่อนแรกที่ศิษย์ใหม่ได้ต่อมักเริ่มบนฆ้องวงใหญ่

ฆ้องวงคือแกนทำนองของวง

ฆ้องวงใหญ่คือลูกฆ้องหลายใบที่แขวนเรียงอยู่บนร้านไม้ทรงโค้งเกือบเป็นวงกลม ลูกฆ้องแต่ละใบให้เสียงต่างระดับกัน เมื่อตีไล่ไปรอบวงก็ได้ทำนองครบ

ความสำคัญของฆ้องวงใหญ่อยู่ที่หน้าที่ในวงปี่พาทย์ ฆ้องวงใหญ่บรรเลงทำนองหลักของเพลงที่เรียบและมั่นคง เครื่องอื่นอย่างระนาดเอก ระนาดทุ้ม หรือปี่ จะนำทำนองหลักนี้ไปแปรเป็นทางของตัวเอง บางเครื่องเก็บถี่ขึ้น บางเครื่องหยอกล้อเว้นช่วง แต่ทั้งหมดยังยึดโครงเดียวกันอยู่

ด้วยเหตุนี้ ครูหลายท่านจึงมองว่าถ้าศิษย์จำทางฆ้องได้ ก็เท่ากับมีแผนที่ของเพลงอยู่ในหัว เมื่อย้ายไปเรียนเครื่องอื่นในภายหลังก็แค่เรียนวิธีแปรทำนองเพิ่ม ไม่ต้องจำเพลงใหม่ตั้งแต่ต้น แต่ก็ไม่ใช่ทุกสำนักที่เริ่มแบบนี้ บางที่อาจให้เริ่มจากเครื่องอื่นตามความเหมาะสมของศิษย์

วงปี่พาทย์ยังทำหน้าที่บรรเลงประกอบการแสดงอย่างโขนและละคร ซึ่งเล่าเรื่องจากวรรณคดีอย่างรามเกียรติ์ พ่อแม่ที่จะพาลูกไปเที่ยวเมืองที่ผูกพันกับเรื่องนี้ ลองเล่านิทานรามเกียรติ์และเรื่องเล่าของเมืองลพบุรีให้ลูกฟังก่อนออกเดินทาง แล้วเด็กจะฟังเสียงปี่พาทย์ในการแสดงได้สนุกขึ้น

นั่งในวงฆ้องและจับไม้

คนตีฆ้องวงใหญ่นั่งอยู่ตรงกลางร้านฆ้อง ลูกฆ้องจึงล้อมตัวอยู่เกือบรอบ ท่านั่งที่ครูนิยมสอนคือนั่งขัดสมาธิหรือพับเพียบ หลังตรง ไม่ก้มเข้าหาลูกฆ้องมากเกินไป ระยะที่เหมาะคือเอื้อมไม้ไปถึงลูกฆ้องทั้งซ้ายและขวาได้โดยไม่ต้องเอี้ยวตัวมาก

ไม้ตีฆ้องมีสองอัน ถือข้างละอัน ปลายไม้หุ้มให้นุ่มเพื่อให้เสียงกังวาน จับไม้ด้วยนิ้วหัวแม่มือและนิ้วชี้เป็นหลัก นิ้วที่เหลือโอบไว้หลวมๆ ข้อมือเป็นตัวส่งแรง ไม่ใช่ทั้งแขน

จุดที่ตีคือปุ่มกลางของลูกฆ้อง ตีแล้วยกไม้ขึ้นทันทีให้เสียงกังวานต่อ ถ้ากดไม้ค้างไว้หรือกระแทกแรงเกิน เสียงจะทื่อและแตก มือใหม่มักตีแรงเพราะอยากให้ดัง แต่ฆ้องที่ดีคือฆ้องที่เสียงนุ่มลึกและบานออก ไม่ใช่เสียงที่ดังที่สุด

ฆ้องวงใหญ่มักตีสองมือ บางช่วงตีพร้อมกันเป็นคู่เสียง บางช่วงสลับมือกัน ช่วงแรกครูจะให้ตีช้าๆ ให้มือทั้งสองข้างลงพร้อมกันจริง เพราะถ้ามือหนึ่งนำอีกมือหนึ่งแม้นิดเดียว หูจะได้ยินเป็นสองเสียงที่ไม่ตรงกัน

ธรรมเนียมการเริ่มต้น

การเรียนดนตรีไทยแบบดั้งเดิมมักเริ่มด้วยพิธีไหว้ครูหรือการฝากตัวเป็นศิษย์ ถ้ายังไม่เคยทราบ ลองอ่านธรรมเนียมไหว้ครูและการปฏิบัติต่อเครื่องดนตรีไทย ไว้ก่อน เรื่องที่ศิษย์ใหม่ควรระวังอย่างหนึ่งคือห้ามข้ามเครื่องดนตรี เวลาเดินเข้าไปนั่งในวงฆ้องให้เดินอ้อมหรือก้าวเข้าทางช่องที่เปิดไว้

ทำนองที่ต่อจากครูช่วงแรกมักเป็นเพลงสั้นๆ ที่ครูเลือกให้เหมาะกับระดับศิษย์ ไม่ต้องรีบถามหาเพลงยาก ช่วงนี้คือช่วงที่หูกับมือเริ่มจำทางฆ้อง ทำซ้ำจนเล่นได้โดยไม่ต้องคิด

ถาม-ตอบสำหรับศิษย์ใหม่

ต้องอ่านโน้ตก่อนไหมถึงจะเรียนฆ้องได้

ไม่จำเป็น การต่อเพลงใช้การฟังและดูมือครูเป็นหลัก แต่ครูหลายท่านใช้โน้ตตัวอักษรช่วยจำด้วย ถ้าอยากเตรียมตัว ศึกษาการอ่านโน้ตไทยที่เขียนเป็น ด ร ม ในตาราง ไว้ก่อนก็ช่วยได้

เรียนฆ้องวงใหญ่แล้วจะย้ายไปเรียนระนาดได้เมื่อไหร่

ขึ้นกับครูและความพร้อมของศิษย์ ส่วนใหญ่ครูจะดูว่าศิษย์จำทางฆ้องของเพลงพื้นฐานได้แม่นแล้วหรือยัง ระนาดใช้หลักการตีและการจับไม้ต่างออกไป ใครอยากรู้ล่วงหน้าลองอ่านเรื่องการจับไม้ระนาดเอกและตีให้ลงกลางลูก

ผู้ใหญ่เพิ่งเริ่มเรียนจะช้ากว่าเด็กไหม

ผู้ใหญ่อาจใช้เวลาให้มือคล่องนานกว่าบ้าง แต่มักจำโครงเพลงและเข้าใจคำอธิบายของครูได้ดี สิ่งที่ช่วยมากคือการมาซ้อมสม่ำเสมอ และกล้าขอให้ครูเล่นท่อนเดิมซ้ำเมื่อยังจำไม่ได้