SoundMastersOnline

ขิมสำหรับคนเริ่มเรียน จับไม้ให้ข้อมือผ่อนคลาย และตีให้เสียงไม่กระด้าง

ขิมสำหรับคนเริ่มเรียน จับไม้ให้ข้อมือผ่อนคลาย และตีให้เสียงไม่กระด้าง
ที่มา: Wikimedia Commons

ไม้ขิมแตะสายแล้วยกขึ้นไปแล้ว แต่เสียงยังไม่จบ มันค่อยๆ กังวานต่ออยู่ในอากาศ จางลงช้าๆ จนเงียบไปเอง ความกังวานแบบนี้เป็นเสน่ห์ของขิม และเป็นเหตุผลที่คนตีขิมต้องใส่ใจกับการลงไม้แต่ละครั้ง เพราะเสียงที่ตีออกไปจะค้างอยู่ให้ทุกคนได้ยินชัด ทั้งตอนที่ตีสวยและตอนที่ตีพลาด

ขิมเป็นเครื่องสายที่ใช้ไม้ตี ไม่ใช่ดีดหรือสี มีสายเรียงกันจำนวนมากพาดบนกล่องเสียง ผู้เล่นใช้ไม้ขิมสองอันที่ปลายหุ้มวัสดุนุ่มตีลงบนสาย ขิมมีหลายขนาด บางตัววางบนโต๊ะ บางตัวมีขาตั้งของตัวเอง

ก่อนตี

จัดที่นั่งให้ขิมอยู่ตรงหน้าลำตัวพอดี ระดับขิมควรทำให้แขนท่อนล่างวางขนานกับหน้าขิมได้โดยไม่ต้องยกไหล่หรือก้มตัวลงไป ถ้าโต๊ะสูงหรือต่ำเกินไป ให้ปรับเก้าอี้ก่อน

จับไม้ขิมระหว่างนิ้วโป้งกับนิ้วชี้ นิ้วอื่นประคองไว้หลวมๆ ไม่ต้องกำแน่น ลองนึกภาพว่ากำลังถือของที่ไม่อยากให้หัก ไม้ควรขยับได้เล็กน้อยในมือ ถ้ากำแน่นเกินไป ข้อมือจะแข็งตามและเสียงจะกระด้างทันที

ใครเคยหัดระนาดมาก่อนจะคุ้นกับหลักนี้ เพราะเครื่องตีของไทยหลายชนิดใช้แนวคิดคล้ายกัน ดูเพิ่มได้ที่ หลักจับไม้และตีให้ลงกลางลูกระนาด

ตอนตี

แรงตีขิมมาจากข้อมือเป็นหลัก ไม่ใช่จากไหล่หรือทั้งแขน ปล่อยให้ไม้ตกลงบนสายแล้วเด้งกลับขึ้นมาเอง อย่ากดไม้ค้างไว้บนสาย เพราะจะทำให้เสียงทึบ

ตำแหน่งที่ไม้ลงบนสายก็มีผล ถ้าตีใกล้หย่องหรือใกล้ขอบเกินไป เสียงจะแข็งหรือแบน ครูมักชี้ให้เห็นว่าโน้ตแต่ละตัวควรตีตรงจุดไหน ช่วงแรกให้มองไม้ตอนลงทุกครั้งจนมือจำได้

เมื่อตีโน้ตเดี่ยวได้นิ่งแล้ว ค่อยฝึกตีสลับมือซ้ายขวา เริ่มจากโน้ตเดียวกันก่อน แล้วค่อยขยับเป็นโน้ตที่อยู่ติดกัน การรัวไม้คือการตีสลับมือถี่ๆ ให้เสียงต่อเนื่องเป็นเส้นเดียว ต้องอาศัยข้อมือที่ผ่อนคลายมาก ฝึกช้าๆ ให้น้ำหนักสองมือเท่ากัน แล้วค่อยเร่งขึ้น

ตารางนี้ช่วยให้เดาสาเหตุเมื่อได้ยินเสียงที่ไม่ชอบ

ปัญหาเสียงสาเหตุที่พบบ่อย
เสียงแข็ง กระด้างกำไม้แน่นเกินไป หรือใช้แรงแขนแทนข้อมือ
เสียงทึบ ไม่กังวานกดไม้ค้างบนสาย ไม่ปล่อยให้เด้งกลับ
เสียงสองมือดังไม่เท่ากันมือที่ไม่ถนัดใช้แรงน้อยกว่า หรือมุมไม้ต่างกัน
ได้ยินเสียงสายข้างๆ ปนไม้ลงไม่ตรงสาย หรือตีเฉียง
ทั้งตัวเพี้ยนไม่เข้ากับเพลงสายไม่ได้ตั้งเสียงให้ตรง

อีกเรื่องที่ช่วยพัฒนาหูคือการฟังดนตรีพื้นบ้านให้กว้าง แต่ละภาคมีสำเนียงต่างกัน การได้ฟังจะทำให้เข้าใจว่าเสียงดนตรีไทยมีหลายแบบ เช่น เพลงโคราชที่ร้องโต้ตอบกันอย่างมีชั้นเชิงจนฟังสนุกแม้ไม่รู้สำเนียง ส่วนใครที่ชอบเครื่องสายของไทยที่ใช้วิธีดีด ลองศึกษา การนั่งและพันไม้ดีดของจะเข้ ไว้เปรียบเทียบได้

หลังเลิกซ้อม

ใช้ผ้าแห้งนุ่มเช็ดฝุ่นและคราบมือบนหน้าขิมเบาๆ ไม่ต้องเช็ดแรงจนสายขยับ จากนั้นปิดฝาขิมหรือคลุมผ้าไว้กันฝุ่น และเก็บไว้ในที่ที่ไม่โดนแดดหรือความชื้นสูง เพราะไม้กับสายไวต่ออากาศมาก

ไม้ขิมเองก็ต้องดูแล ถ้าวัสดุที่หุ้มปลายไม้เริ่มหลุดหรือแข็ง เสียงจะเปลี่ยนไป ให้ถามครูเรื่องการเปลี่ยนหรือซ่อม

ระหว่างซ้อมคนเดียวที่บ้าน ลองหาโอกาสไปฟังวงดนตรีไทยเล่นจริงด้วย จะได้เห็นว่าขิมอยู่ตรงไหนในวง และเครื่องอื่นทำหน้าที่อะไร ใครสงสัยว่าทำไมผู้เรียนดนตรีไทยบางสำนักเริ่มกันที่เครื่องตีขนาดใหญ่ อ่านได้ใน เรื่องของฆ้องวงใหญ่ในฐานะเครื่องแรกของผู้เรียน

ขิมมีสายจำนวนมาก การตั้งเสียงให้ครบทุกสายเป็นงานละเอียดที่มือใหม่ยังไม่ควรทำเองทั้งหมด ช่วงแรกให้ครูช่วยตั้งไปก่อน แล้วค่อยขอให้ครูสอนตั้งทีละสายเมื่อหูเริ่มแยกเสียงได้