SoundMastersOnline

แคนสำหรับคนเริ่มเป่า ทำไมเป่าออกและดูดเข้าก็มีเสียงทั้งสองทาง

แคนสำหรับคนเริ่มเป่า ทำไมเป่าออกและดูดเข้าก็มีเสียงทั้งสองทาง
ที่มา: Wikimedia Commons

ทำไมดูดลมเข้าแล้วแคนยังมีเสียง คนที่เพิ่งได้จับแคนครั้งแรกแทบทุกคนสะดุดกับเรื่องนี้ก่อนเรื่องอื่น เพราะเครื่องเป่าส่วนใหญ่ที่เราคุ้นตาอย่างขลุ่ยหรือแตร ต้องเป่าลมออกอย่างเดียวถึงจะดัง พอแคนตอบสนองทั้งลมออกและลมเข้า มือใหม่จึงงงว่าจะหายใจตอนไหน

คำถามนี้มีคำตอบที่เข้าใจได้ไม่ยาก และพอเข้าใจแล้ว การฝึกช่วงแรกจะง่ายขึ้นมาก

ทำไมเป่าออกและดูดเข้าก็ดังได้

ในลูกแคนแต่ละลูก ตรงส่วนที่ฝังอยู่ในเต้าแคน มีลิ้นโลหะแผ่นบางๆ ติดอยู่ ลิ้นแบบนี้เรียกว่าลิ้นอิสระ (Free Reed) มันสั่นอยู่ในช่องที่พอดีตัว ไม่ได้กระทบกับอะไร เมื่อลมผ่าน ลิ้นจะสั่นไปมาจนเกิดเสียง

จุดสำคัญคือลิ้นแบบนี้ไม่สนว่าลมมาจากทางไหน ลมไหลออกจากปากก็สั่น ลมถูกดูดกลับเข้าปากก็สั่น เสียงจึงออกมาได้ทั้งสองทาง หลักเดียวกันนี้ใช้กับเครื่องเป่าลิ้นอิสระชนิดอื่นด้วย ใครเคยฝึกเป่าฮาร์โมนิกาให้ออกทีละช่อง จะคุ้นกับความรู้สึกเป่าเข้าเป่าออกแบบนี้อยู่แล้ว

ข้อดีที่ตามมาคือคนเป่าแคนไม่ต้องหยุดเพื่อหายใจ เสียงจึงต่อเนื่องได้ยาว ซึ่งเป็นเอกลักษณ์ของเสียงแคนที่ได้ยินกันในงานบุญและงานฟ้อนของชุมชนอีสาน แต่ละถิ่นก็มีการฟ้อนและวิถีของตัวเองที่ไปกับเสียงดนตรี อย่างที่หมู่บ้านชาวผู้ไทแถบหนองสูงและคำชะอียังรักษาภาษา ท่าฟ้อน และเรือนไม้ของตนไว้ ให้ผู้มาเยือนได้เห็น

จับแคนและประกบปากอย่างไร

ใช้สองมือประคองเต้าแคนไว้ ฝ่ามือโอบด้านข้าง ให้นิ้วหัวแม่มือกับนิ้วอื่นๆ วางอยู่ใกล้รูบนลูกแคนได้สะดวก แคนตั้งขึ้นเกือบตรง ไม่เอนจนข้อมือต้องหัก

ปากประกบรอบรูเป่าของเต้าแคนให้สนิทพอที่ลมจะไม่รั่วข้างแก้ม ไม่ต้องอัดปากแน่นจนเกร็ง ลองหายใจออกเบาๆ ก่อน ถ้าเสียงดังแตกหรือสั่นแรง แปลว่าลมมากเกินไป แคนต้องการลมที่นิ่งมากกว่าลมที่แรง

ปิดรูแล้วลูกไหนดัง

มือใหม่มักแปลกใจข้อนี้อีกข้อ คือเป่าแคนเฉยๆ โดยไม่ปิดรูอะไรเลย แทบไม่มีเสียงออกมา เพราะแต่ละลูกมีรูเล็กๆ อยู่หนึ่งรู ถ้ารูเปิด ลมจะรั่วออกทางนั้นและลิ้นไม่สั่น พอใช้นิ้วปิดรูของลูกไหน ลูกนั้นจึงจะดัง

ดังนั้นการเล่นแคนจึงกลับด้านกับขลุ่ย ขลุ่ยเปิดรูเพื่อเปลี่ยนเสียง ส่วนแคนปิดรูเพื่อเลือกว่าจะให้ลูกไหนร้อง ปิดพร้อมกันหลายรูก็ได้เสียงหลายเสียงพร้อมกัน ซึ่งทำให้แคนเล่นทั้งทำนองและเสียงประสานได้ในเครื่องเดียว

ช่วงแรกให้ฝึกปิดทีละรูให้สนิท ฟังว่าลูกนั้นดังชัดทั้งตอนลมออกและลมเข้าไหม แล้วค่อยเพิ่มเป็นสองรู ปลายนิ้วต้องปิดให้มิดโดยไม่กดแรงจนเมื่อย

ลายแคนคืออะไร ควรเริ่มที่ลายไหน

ลายแคนคือแบบแผนของการเป่าที่สืบทอดกันมา แต่ละลายมีเสียงหลักและอารมณ์ของตัวเอง บางลายใช้บรรเลงเดี่ยว บางลายใช้คู่กับหมอลำ ชื่อลายและวิธีเป่าในแต่ละท้องถิ่นอาจต่างกันไปบ้าง

สำหรับคนเริ่มหัด ทางที่ดีที่สุดคือให้ครูหรือคนเป่าแคนในชุมชนเลือกลายแรกให้ เพราะเขาจะรู้ว่าลายไหนใช้นิ้วน้อยและเหมาะกับแคนที่เรามี ถ้าอยากฝึกร่วมกับเครื่องดนตรีอีสานชิ้นอื่น ลองดูโหวดที่หมุนตัวเครื่องแทนการปิดรู หรือการตีโปงลางคู่กับเพื่อนในวง จะเห็นว่าเสียงแคนเป็นแกนให้เครื่องอื่นเกาะได้อย่างไร

แคนเองก็มีหลายขนาด ขนาดต่างกันทำให้เสียงสูงต่ำและจำนวนลูกต่างกัน ก่อนซื้อจึงควรถามครูว่าควรใช้แคนแบบไหนให้เข้ากับลายและวงที่จะไปเล่นด้วย

ดูแลแคนอย่างไรไม่ให้เสียงเพี้ยน

ลิ้นแคนบางและไวต่อสภาพแวดล้อม ความชื้นทำให้ลิ้นเป็นสนิมหรือเสียงเปลี่ยน ส่วนแมลงตัวเล็กๆ อาจเข้าไปทำรังหรือกัดแทะส่วนที่เป็นไม้ไผ่ หลังเป่าเสร็จจึงควรเก็บในที่แห้ง มีถุงผ้าหรือกล่องคลุม ไม่วางไว้ใกล้ครัวหรือที่ชื้น

อีกเรื่องที่ควรใส่ใจคือความสะอาดของรูเป่า ถ้าต้องยืมแคนคนอื่นหรือเป่าต่อกันในห้องเรียน ควรเช็ดรูเป่าก่อนทุกครั้ง ไม่ใช้แคนร่วมปากโดยไม่ทำความสะอาด

คนที่ฟังวงแคนมามากมักสังเกตเหมือนกันว่า เสียงแคนที่ฟังลื่นหูที่สุดไม่ได้มาจากลมที่แรงที่สุด แต่มาจากลมเข้ากับลมออกที่สลับกันเนียนจนแทบไม่รู้ว่าตอนไหนเป่า ตอนไหนดูด