ศัพท์ภาษาอิตาลีบนแผ่นโน้ต ฟอร์เต้ เปียโน ริตาร์ดันโด อ่านแล้วเล่นอย่างไร
1 ตุลาคม 2569

ใต้บรรทัดห้าเส้นบนแผ่นโน้ต มักมีตัวอักษรเอียงเล็กๆ อย่าง p หรือ mf แทรกอยู่ระหว่างหัวโน้ต หรือมีคำยาวๆ อย่าง rit. วางอยู่ตรงท้ายเพลง มือใหม่ส่วนมากตาไวกับหัวโน้ตจนมองข้ามตัวอักษรพวกนี้ไป ทั้งที่มันคือคำสั่งของผู้แต่งว่าเพลงควรมีหน้าตาแบบไหน
ศัพท์เหล่านี้ส่วนใหญ่เป็นภาษาอิตาลี เพราะในยุคที่การเขียนโน้ตแบบนี้แพร่หลาย นักดนตรีในยุโรปใช้ภาษาอิตาลีบอกวิธีเล่นกันจนกลายเป็นธรรมเนียม ทุกวันนี้นักดนตรีทั่วโลกยังอ่านคำชุดเดียวกันและเข้าใจตรงกัน ไม่ว่าจะพูดภาษาอะไร คล้ายกับเวลาต้องหาภาษากลางไว้คุยงานกับทีมที่มาจากหลายประเทศ ที่ทุกฝ่ายต้องตกลงความหมายให้ตรงกันก่อนลงมือ
ตารางด้านล่างรวมศัพท์พื้นฐานที่เจอบ่อยในหนังสือหัดเล่นระดับต้น
| ศัพท์ | อ่านว่า | ความหมาย | เล่นอย่างไร |
|---|---|---|---|
| pp (pianissimo) | พิอานิสสิโม | เบามาก | ลดแรงลงจนเสียงเหลือแค่พอได้ยินชัด |
| p (piano) | เปียโน | เบา | เล่นเบาแต่ยังเต็มเสียง ไม่ให้เสียงหาย |
| mp (mezzo piano) | เมทโซ เปียโน | ค่อนข้างเบา | เบากว่าปกติเล็กน้อย |
| mf (mezzo forte) | เมทโซ ฟอร์เต้ | ค่อนข้างดัง | ระดับพูดคุยปกติ ใช้บ่อยที่สุด |
| f (forte) | ฟอร์เต้ | ดัง | เพิ่มแรงอย่างมั่นใจ แต่ไม่กระแทก |
| ff (fortissimo) | ฟอร์ติสสิโม | ดังมาก | ดังที่สุดเท่าที่ยังคุมเสียงได้ |
| cresc. (crescendo) | เครสเชนโด | ค่อยๆ ดังขึ้น | เพิ่มแรงทีละน้อยจนถึงจุดหมาย |
| dim. (diminuendo) | ดิมินูเอนโด | ค่อยๆ เบาลง | ลดแรงทีละน้อย ไม่ตัดฮวบ |
| Adagio | อาดาจิโอ | ช้า | เดินจังหวะช้า ให้เสียงมีเวลาก้อง |
| Andante | อันดันเต้ | ความเร็วราวกับเดิน | สบายๆ ไม่รีบ ไม่ยืด |
| Moderato | โมเดราโต | ปานกลาง | ความเร็วกลางๆ |
| Allegro | อัลเลโกร | เร็ว สดใส | กระฉับกระเฉง |
| rit. (ritardando) | ริตาร์ดันโด | ค่อยๆ ช้าลง | ยืดจังหวะทีละนิด |
| accel. (accelerando) | อัชเชเลรันโด | ค่อยๆ เร็วขึ้น | เร่งทีละนิด |
| a tempo | อา เทมโป | กลับไปความเร็วเดิม | คืนสู่ความเร็วก่อนหน้า |
| legato | เลกาโต | ต่อเนื่อง เชื่อมกัน | ให้โน้ตต่อกันไม่มีช่องว่าง |
| staccato | สตักกาโต | สั้น แยกเป็นเม็ด | ปล่อยโน้ตเร็ว ให้มีช่องว่างคั่น |
| dolce | ดอลเช | นุ่มนวล หวาน | เสียงละมุน ไม่แข็ง |
ดังเบา คิดเป็นขั้นบันไดหลายขั้น
ตัว p กับ f เป็นสองขั้วของความดัง ส่วนคำที่มี mezzo นำหน้าอยู่ตรงกลาง พอเรียงแล้วจะได้ขั้นบันไดตั้งแต่ pp ไปจนถึง ff
วิธีฝึกที่ได้ผลคือเลือกโน้ตตัวเดียว เล่นซ้ำโดยไล่จากเบาที่สุดไปดังที่สุดทีละขั้น ฟังให้ได้ว่าแต่ละขั้นต่างกันจริง มือใหม่มักมีความดังอยู่แค่สองระดับ คือดังกับเบา การฝึกแบบนี้ช่วยเพิ่มระดับตรงกลางให้มากขึ้น
ข้อควรจำคือ “เบา” ไม่ได้แปลว่า “อ่อนแรงจนเสียงสั่น” เครื่องเป่าที่เป่าเบาต้องยังพยุงลมให้นิ่ง เครื่องสายที่ดีดเบาต้องยังกดสายให้สะอาด ส่วนเครื่องหมายรูปปากฉลามที่เปิดกว้างหรือหุบลง ก็มีความหมายเดียวกับ cresc. และ dim. เพียงแต่วาดเป็นรูปให้เห็นช่วงยาวของการเปลี่ยน
เร็วช้า ดูที่หัวเพลงและกลางเพลง
คำบอกความเร็วอย่าง Andante หรือ Allegro มักอยู่เหนือบรรทัดแรกของเพลง บอกบรรยากาศโดยรวม บางแผ่นมีตัวเลขบอกความเร็วกำกับไว้ด้วย แต่คำภาษาอิตาลีบอกมากกว่าตัวเลข เพราะมันบอกอารมณ์ไปพร้อมกัน Allegro ไม่ได้แปลว่าเร็วอย่างเดียว แต่ยังแฝงความสดชื่นไว้ด้วย
คำที่เปลี่ยนความเร็วกลางเพลง เช่น rit. และ accel. ต้องค่อยๆ ทำ ไม่ใช่เปลี่ยนทันทีที่เห็นคำ ช่วงที่ยากคือการรักษาจังหวะให้ยังนับได้ขณะยืดหรือเร่ง ถ้าพื้นฐานการนับยังไม่แน่น ลองกลับไปฝึกนับห้องและจังหวะด้วยการปรบมือ ก่อน แล้วค่อยกลับมาลองยืดจังหวะท้ายเพลง
เมื่อเจอ a tempo หลัง rit. ให้กลับไปที่ความเร็วเดิมทันที มือใหม่มักลืมข้อนี้แล้วเล่นช้าต่อไปจนจบเพลง
ลักษณะเสียง สั้นยาวและนุ่มแข็ง
เลกาโตกับสตักกาโตเป็นคู่ตรงข้ามที่เจอบ่อยที่สุด เลกาโตมักมาพร้อมเส้นโค้งคร่อมหัวโน้ตหลายตัว บอกให้เชื่อมเสียงต่อกันเหมือนร้องในลมหายใจเดียว ส่วนสตักกาโตมักเห็นเป็นจุดเล็กๆ บนหรือใต้หัวโน้ต บอกให้ปล่อยเสียงเร็วจนเกิดช่องว่างคั่น
บนเปียโน เลกาโตคือการปล่อยนิ้วเก่าตอนที่นิ้วใหม่ลงพอดี สตักกาโตคือการเด้งนิ้วออกจากคีย์เร็วๆ บนเครื่องเป่า เลกาโตคือการเป่าต่อเนื่องไม่ตัดลม สตักกาโตคือการใช้ลิ้นแตะตัดลมทีละโน้ต ลองฝึกบนบันไดเสียงที่ไล่ได้คล่องแล้ว โดยเล่นรอบหนึ่งแบบเลกาโต อีกรอบแบบสตักกาโต จะได้ยินว่าโน้ตชุดเดียวกันให้อารมณ์ต่างกันมาก
ศัพท์ที่ยังไม่มีในตาราง
แผ่นโน้ตบางเพลงจะมีคำอื่นนอกเหนือจากนี้ ถ้าใช้หนังสือแบบเรียน หน้าท้ายเล่มมักมีอภิธานศัพท์รวมไว้ให้ ส่วนถ้าเป็นโน้ตที่หามาจากแหล่งต่างๆ ทั้งของฟรีและของที่ซื้อ แล้วเจอคำที่ไม่แน่ใจ ถามครูหรือคนที่เรียนมาก่อนจะได้คำตอบที่ตรงกับบริบทของเพลงนั้นมากที่สุด