SoundMastersOnline

ศัพท์ภาษาอิตาลีบนแผ่นโน้ต ฟอร์เต้ เปียโน ริตาร์ดันโด อ่านแล้วเล่นอย่างไร

ศัพท์ภาษาอิตาลีบนแผ่นโน้ต ฟอร์เต้ เปียโน ริตาร์ดันโด อ่านแล้วเล่นอย่างไร
ที่มา: Wikimedia Commons

ใต้บรรทัดห้าเส้นบนแผ่นโน้ต มักมีตัวอักษรเอียงเล็กๆ อย่าง p หรือ mf แทรกอยู่ระหว่างหัวโน้ต หรือมีคำยาวๆ อย่าง rit. วางอยู่ตรงท้ายเพลง มือใหม่ส่วนมากตาไวกับหัวโน้ตจนมองข้ามตัวอักษรพวกนี้ไป ทั้งที่มันคือคำสั่งของผู้แต่งว่าเพลงควรมีหน้าตาแบบไหน

ศัพท์เหล่านี้ส่วนใหญ่เป็นภาษาอิตาลี เพราะในยุคที่การเขียนโน้ตแบบนี้แพร่หลาย นักดนตรีในยุโรปใช้ภาษาอิตาลีบอกวิธีเล่นกันจนกลายเป็นธรรมเนียม ทุกวันนี้นักดนตรีทั่วโลกยังอ่านคำชุดเดียวกันและเข้าใจตรงกัน ไม่ว่าจะพูดภาษาอะไร คล้ายกับเวลาต้องหาภาษากลางไว้คุยงานกับทีมที่มาจากหลายประเทศ ที่ทุกฝ่ายต้องตกลงความหมายให้ตรงกันก่อนลงมือ

ตารางด้านล่างรวมศัพท์พื้นฐานที่เจอบ่อยในหนังสือหัดเล่นระดับต้น

ศัพท์อ่านว่าความหมายเล่นอย่างไร
pp (pianissimo)พิอานิสสิโมเบามากลดแรงลงจนเสียงเหลือแค่พอได้ยินชัด
p (piano)เปียโนเบาเล่นเบาแต่ยังเต็มเสียง ไม่ให้เสียงหาย
mp (mezzo piano)เมทโซ เปียโนค่อนข้างเบาเบากว่าปกติเล็กน้อย
mf (mezzo forte)เมทโซ ฟอร์เต้ค่อนข้างดังระดับพูดคุยปกติ ใช้บ่อยที่สุด
f (forte)ฟอร์เต้ดังเพิ่มแรงอย่างมั่นใจ แต่ไม่กระแทก
ff (fortissimo)ฟอร์ติสสิโมดังมากดังที่สุดเท่าที่ยังคุมเสียงได้
cresc. (crescendo)เครสเชนโดค่อยๆ ดังขึ้นเพิ่มแรงทีละน้อยจนถึงจุดหมาย
dim. (diminuendo)ดิมินูเอนโดค่อยๆ เบาลงลดแรงทีละน้อย ไม่ตัดฮวบ
Adagioอาดาจิโอช้าเดินจังหวะช้า ให้เสียงมีเวลาก้อง
Andanteอันดันเต้ความเร็วราวกับเดินสบายๆ ไม่รีบ ไม่ยืด
Moderatoโมเดราโตปานกลางความเร็วกลางๆ
Allegroอัลเลโกรเร็ว สดใสกระฉับกระเฉง
rit. (ritardando)ริตาร์ดันโดค่อยๆ ช้าลงยืดจังหวะทีละนิด
accel. (accelerando)อัชเชเลรันโดค่อยๆ เร็วขึ้นเร่งทีละนิด
a tempoอา เทมโปกลับไปความเร็วเดิมคืนสู่ความเร็วก่อนหน้า
legatoเลกาโตต่อเนื่อง เชื่อมกันให้โน้ตต่อกันไม่มีช่องว่าง
staccatoสตักกาโตสั้น แยกเป็นเม็ดปล่อยโน้ตเร็ว ให้มีช่องว่างคั่น
dolceดอลเชนุ่มนวล หวานเสียงละมุน ไม่แข็ง

ดังเบา คิดเป็นขั้นบันไดหลายขั้น

ตัว p กับ f เป็นสองขั้วของความดัง ส่วนคำที่มี mezzo นำหน้าอยู่ตรงกลาง พอเรียงแล้วจะได้ขั้นบันไดตั้งแต่ pp ไปจนถึง ff

วิธีฝึกที่ได้ผลคือเลือกโน้ตตัวเดียว เล่นซ้ำโดยไล่จากเบาที่สุดไปดังที่สุดทีละขั้น ฟังให้ได้ว่าแต่ละขั้นต่างกันจริง มือใหม่มักมีความดังอยู่แค่สองระดับ คือดังกับเบา การฝึกแบบนี้ช่วยเพิ่มระดับตรงกลางให้มากขึ้น

ข้อควรจำคือ “เบา” ไม่ได้แปลว่า “อ่อนแรงจนเสียงสั่น” เครื่องเป่าที่เป่าเบาต้องยังพยุงลมให้นิ่ง เครื่องสายที่ดีดเบาต้องยังกดสายให้สะอาด ส่วนเครื่องหมายรูปปากฉลามที่เปิดกว้างหรือหุบลง ก็มีความหมายเดียวกับ cresc. และ dim. เพียงแต่วาดเป็นรูปให้เห็นช่วงยาวของการเปลี่ยน

เร็วช้า ดูที่หัวเพลงและกลางเพลง

คำบอกความเร็วอย่าง Andante หรือ Allegro มักอยู่เหนือบรรทัดแรกของเพลง บอกบรรยากาศโดยรวม บางแผ่นมีตัวเลขบอกความเร็วกำกับไว้ด้วย แต่คำภาษาอิตาลีบอกมากกว่าตัวเลข เพราะมันบอกอารมณ์ไปพร้อมกัน Allegro ไม่ได้แปลว่าเร็วอย่างเดียว แต่ยังแฝงความสดชื่นไว้ด้วย

คำที่เปลี่ยนความเร็วกลางเพลง เช่น rit. และ accel. ต้องค่อยๆ ทำ ไม่ใช่เปลี่ยนทันทีที่เห็นคำ ช่วงที่ยากคือการรักษาจังหวะให้ยังนับได้ขณะยืดหรือเร่ง ถ้าพื้นฐานการนับยังไม่แน่น ลองกลับไปฝึกนับห้องและจังหวะด้วยการปรบมือ ก่อน แล้วค่อยกลับมาลองยืดจังหวะท้ายเพลง

เมื่อเจอ a tempo หลัง rit. ให้กลับไปที่ความเร็วเดิมทันที มือใหม่มักลืมข้อนี้แล้วเล่นช้าต่อไปจนจบเพลง

ลักษณะเสียง สั้นยาวและนุ่มแข็ง

เลกาโตกับสตักกาโตเป็นคู่ตรงข้ามที่เจอบ่อยที่สุด เลกาโตมักมาพร้อมเส้นโค้งคร่อมหัวโน้ตหลายตัว บอกให้เชื่อมเสียงต่อกันเหมือนร้องในลมหายใจเดียว ส่วนสตักกาโตมักเห็นเป็นจุดเล็กๆ บนหรือใต้หัวโน้ต บอกให้ปล่อยเสียงเร็วจนเกิดช่องว่างคั่น

บนเปียโน เลกาโตคือการปล่อยนิ้วเก่าตอนที่นิ้วใหม่ลงพอดี สตักกาโตคือการเด้งนิ้วออกจากคีย์เร็วๆ บนเครื่องเป่า เลกาโตคือการเป่าต่อเนื่องไม่ตัดลม สตักกาโตคือการใช้ลิ้นแตะตัดลมทีละโน้ต ลองฝึกบนบันไดเสียงที่ไล่ได้คล่องแล้ว โดยเล่นรอบหนึ่งแบบเลกาโต อีกรอบแบบสตักกาโต จะได้ยินว่าโน้ตชุดเดียวกันให้อารมณ์ต่างกันมาก

ศัพท์ที่ยังไม่มีในตาราง

แผ่นโน้ตบางเพลงจะมีคำอื่นนอกเหนือจากนี้ ถ้าใช้หนังสือแบบเรียน หน้าท้ายเล่มมักมีอภิธานศัพท์รวมไว้ให้ ส่วนถ้าเป็นโน้ตที่หามาจากแหล่งต่างๆ ทั้งของฟรีและของที่ซื้อ แล้วเจอคำที่ไม่แน่ใจ ถามครูหรือคนที่เรียนมาก่อนจะได้คำตอบที่ตรงกับบริบทของเพลงนั้นมากที่สุด