คลาริเน็ตสำหรับคนเริ่มเป่า ลิ้นชิ้นเล็กที่ต้องรู้จักเลือก ใส่ และเปลี่ยน
11 กันยายน 2569

ลิ้นที่แถมมาในกล่องคลาริเน็ตใหม่ อาจไม่ใช่ลิ้นที่ทำให้มือใหม่เป่าออกเสียงง่ายที่สุด รายละเอียดนี้คนขายไม่ค่อยพูดถึง เพราะดูเป็นเรื่องเล็ก แต่สำหรับคนที่เพิ่งหัด ลิ้นที่แข็งเกินแรงลมของตัวเองอาจทำให้เป่าแล้วมีแต่เสียงลม หรือเสียงแตกแหลมจนคิดว่าตัวเองไม่มีพรสวรรค์
คลาริเน็ตเป็นเครื่องเป่าลิ้นเดี่ยว (Single Reed) เหมือนแซกโซโฟน เสียงเกิดจากแผ่นไม้อ้อบางๆ ที่สั่นกระทบปากเป่า ถ้าเคยอ่านเรื่องการเลือกแซกโซโฟนตัวแรก มาก่อน จะพบว่าหลักคิดเรื่องลิ้นคล้ายกัน แต่คลาริเน็ตมีขั้นตอนประกอบเครื่องที่ต้องระวังมากกว่า เพราะกลไกนิ้วกดพาดยาวข้ามหลายท่อน
รู้จักชิ้นส่วนก่อนประกอบ
คลาริเน็ตทั่วไปถอดได้เป็นห้าท่อน ได้แก่ ปากเป่า (Mouthpiece) ท่อนสั้นที่เรียกว่าบาร์เรล (Barrel) ท่อนบน ท่อนล่าง และลำโพงปลายเครื่อง (Bell) นอกจากนี้ยังมีลิ้นกับสายรัดลิ้น (Ligature) ที่ทำหน้าที่ยึดลิ้นไว้กับปากเป่า
ข้อต่อของแต่ละท่อนมักหุ้มด้วยไม้ก๊อก (Cork) ซึ่งช่วยให้ท่อนต่างๆ แนบสนิทไม่ให้ลมรั่ว จุดที่มือใหม่ทำพังบ่อยคือกลไกโลหะที่ยื่นออกมา โดยเฉพาะคานเชื่อมระหว่างท่อนบนกับท่อนล่าง ถ้าบิดท่อนแรงๆ ขณะที่คานยังขวางกันอยู่ กลไกอาจงอจนปิดรูไม่สนิท
ประกอบเครื่องทีละขั้น
- วางกล่องบนโต๊ะหรือพื้นที่มั่นคง เปิดฝาแล้วดูให้แน่ใจว่าด้านบนของกล่องหงายขึ้น จะได้ไม่มีชิ้นส่วนร่วงหล่น
- ถ้าไม้ก๊อกที่ข้อต่อแห้งหรือฝืด ทาไขข้อต่อ (Cork Grease) บางๆ แล้วเกลี่ยให้ทั่ว ไม่ต้องทาทุกครั้งที่ประกอบ ทาเมื่อรู้สึกว่าสวมยาก
- ต่อลำโพงเข้ากับท่อนล่าง จับท่อนล่างตรงส่วนที่ไม่มีกลไก แล้วหมุนเบาๆ จนสวมแน่น
- ต่อท่อนบนกับท่อนล่าง ขั้นนี้สำคัญที่สุด ให้กดห่วงนิ้วบนท่อนบนไว้เพื่อยกคานเชื่อมขึ้น แล้วค่อยๆ หมุนสวมจนคานของสองท่อนเรียงตรงกันพอดี
- สวมบาร์เรลเข้ากับปลายด้านบนของท่อนบน
- สวมปากเป่าเข้ากับบาร์เรล หมุนให้ด้านที่จะวางลิ้นอยู่ด้านหลังเครื่อง แนวเดียวกับที่รองนิ้วโป้งขวา
- ใส่ลิ้นและสายรัดลิ้นเป็นขั้นสุดท้าย ตามวิธีในหัวข้อถัดไป
ระหว่างประกอบ ให้จับตรงส่วนเนื้อไม้หรือพลาสติกของตัวเครื่องเสมอ หลีกเลี่ยงการกำรอบกลไก ถ้ารู้สึกว่าท่อนไหนฝืดผิดปกติ อย่าฝืนหมุนแรงขึ้น ให้ถอดออกมาดูก่อน
ลิ้น ชิ้นเล็กที่กำหนดว่าเป่าง่ายหรือยาก
ลิ้นคลาริเน็ตมีหลายระดับความแข็ง ลิ้นอ่อนสั่นง่าย เป่าออกเสียงได้แม้แรงลมและกล้ามเนื้อริมฝีปากยังไม่แข็งแรง ส่วนลิ้นแข็งต้องใช้ลมที่มั่นคงกว่า แลกกับเสียงที่หนาและคุมได้มากขึ้น มือใหม่ส่วนใหญ่จึงเริ่มจากลิ้นอ่อนตามที่ครูแนะนำ แล้วค่อยขยับเมื่อพร้อม ระบบตัวเลขบอกความแข็งของแต่ละผู้ผลิตไม่ตรงกันเสียทีเดียว จึงควรให้ครูหรือคนที่เป่าเป็นช่วยเลือกให้ในช่วงแรก
ทำให้ลิ้นชื้นก่อนเป่า ลิ้นที่แห้งสนิทจะสั่นไม่ดีและเสียงแข็ง ให้อมปลายลิ้นไว้ในปากสักครู่ หรือแช่น้ำสะอาดเล็กน้อยก่อนใส่ ลิ้นที่ชื้นพอดีจะแนบกับปากเป่าได้ดีขึ้น
วางลิ้นให้ตรง วางด้านแบนของลิ้นทาบกับด้านแบนของปากเป่า ให้ปลายลิ้นตรงกับปลายปากเป่าพอดีหรือต่ำกว่าเพียงเส้นบางๆ ลิ้นที่วางเบี้ยวหรือเลยปลายปากเป่าจะทำให้เสียงหวีดหรือเสียงไม่ออก
รัดพอแน่น ไม่ต้องแน่นสุด เลื่อนสายรัดลิ้นลงมาครอบ แล้วขันสกรูให้ลิ้นไม่ขยับ การขันแน่นเกินไปจะกดลิ้นจนสั่นไม่เต็มที่
เก็บลิ้นให้ถูกที่ หลังเป่าเสร็จ ถอดลิ้นออก เช็ดเบาๆ แล้วเก็บในกล่องใส่ลิ้นที่ช่วยให้ลิ้นแห้งอย่างเรียบ ไม่บิดงอ การทิ้งลิ้นไว้บนปากเป่าในกล่องทำให้ลิ้นอับชื้นและเสื่อมเร็ว
เปลี่ยนเมื่อถึงเวลา สัญญาณที่บอกว่าลิ้นควรเปลี่ยน คือปลายลิ้นบิ่นหรือแตก ลิ้นบิดเป็นคลื่น สีคล้ำหรือมีจุดด่าง หรือเสียงเปลี่ยนไปจากเดิมทั้งที่เป่าแบบเดิม ถ้าเริ่มได้ยินเสียงแปลกตอนเป่า ลองแยกให้ออกก่อนว่าปัญหามาจากลมและปากของเรา หรือมาจากตัวเครื่องและอุปกรณ์ บ่อยครั้งแค่เปลี่ยนลิ้นใหม่เสียงก็กลับมา
ลิ้นจึงเป็นของสิ้นเปลืองที่ต้องซื้อเปลี่ยนไปเรื่อยๆ ตลอดชีวิตของคนเป่าคลาริเน็ต มือใหม่ที่วางงบไว้แค่ตัวเครื่องมักลืมรายการนี้ไป ลักษณะแบบนี้เกิดกับงานอดิเรกอื่นด้วย เช่นคนที่เล่นรถบังคับก็มีค่าอะไหล่และของใช้ประจำที่ไม่ได้รวมอยู่ในป้ายราคาตอนซื้อรถ การรู้ล่วงหน้าทำให้วางงบได้ไม่สะดุด
ของสิ้นเปลืองอื่นที่ควรมีติดกล่อง
นอกจากลิ้น ยังมีของชิ้นเล็กๆ ที่ช่วยให้คลาริเน็ตอยู่ในสภาพดี
- ผ้าดึงทำความสะอาดในท่อ (Swab) ร้อยผ่านท่อจากลำโพงขึ้นไปหลังเป่าทุกครั้ง เพื่อดึงความชื้นจากลมหายใจออก ความชื้นที่ค้างอยู่ทำให้แผ่นปิดรู (Pad) เสื่อมเร็ว
- ไขข้อต่อ ใช้ทาไม้ก๊อกเมื่อฝืด ทาน้อยๆ พอ ถ้าทามากจะเลอะและดูดฝุ่น
- ฝาครอบปากเป่า กันปลายปากเป่ากระแทกจนบิ่นตอนเก็บหรือพกพา
- ผ้าเช็ดตัวเครื่อง ผ้านุ่มแห้งไว้เช็ดรอยนิ้วมือบนกลไก
เรื่องที่ไม่ควรทำเองคือการหยอดน้ำมันกลไกหรือดัดคานที่งอ ถ้ารู้สึกว่ากลไกฝืดหรือรูปิดไม่สนิท ให้ส่งช่างดูจะปลอดภัยกว่า
คนที่ยังลังเลระหว่างคลาริเน็ตกับเครื่องเป่าอื่น อาจลองเทียบกับฟลุต ซึ่งไม่มีลิ้นและเป่าลมข้ามรูแทน จะเห็นว่าความยากช่วงแรกของสองเครื่องอยู่คนละจุด
ถ้าจะซื้อของติดมือไว้เพียงอย่างเดียวก่อนเข้าคาบแรก ให้เป็นลิ้นความแข็งระดับอ่อนสักสองสามชิ้นที่ครูหรือร้านช่วยเลือก พร้อมกล่องเก็บลิ้น เพราะเมื่อลิ้นชิ้นแรกบิ่นกลางสัปดาห์ จะได้ไม่ต้องหยุดซ้อมรอซื้อใหม่